ปี 2569 เป็นปีที่ AI ในไทยเปลี่ยนจากเรื่องของผู้ใช้กลุ่มแรก ๆ มาเป็นเครื่องมือในชีวิตประจำวันของคนจำนวนมาก รายงาน e-Conomy SEA 2026 ประมาณว่าไทยมีผู้ใช้ Generative AI ราว 31 ล้านคน หรือ 63% ของประชากรวัยทำงาน และความถี่การใช้งานส่วนตัวสูงที่สุดในกลุ่มตลาดอาเซียนที่ศึกษา ในอีกด้านหนึ่ง ผลจัดอันดับ IMD World Digital and AI Ranking 2026 ให้ไทยอยู่อันดับ 55 จาก 70 ด้านธรรมาภิบาลดิจิทัลและ AI และอันดับ 58 ด้านความปลอดภัยไซเบอร์และจริยธรรม AI ช่องว่างระหว่าง "การใช้" กับ "กติกา" นี้คือบริบทที่ทำให้ร่างกฎหมาย AI ฉบับล่าสุดน่าจับตา
โครงสร้างของร่างกฎหมาย
สำนักงานพัฒนาธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ (สพธอ. หรือ ETDA) เผยแพร่ร่างกฎหมาย AI ฉบับใหม่เมื่อวันที่ 2 กรกฎาคม 2569 เพื่อรับฟังความคิดเห็นราว 30 วัน ตามบทวิเคราะห์ของสำนักงานกฎหมาย Tilleke & Gibbins สาระสำคัญมีดังนี้
กำกับตามระดับความเสี่ยง – แบ่งเป็น AI ต้องห้าม (เช่น ระบบที่ชักจูงพฤติกรรมแบบแฝงเร้น หรือก่อให้เกิดการเลือกปฏิบัติอย่างไม่เป็นธรรมในวงกว้าง), AI ความเสี่ยงสูงที่จะกำหนดโดยพระราชกฤษฎีกาในภาคส่วนอย่างความมั่นคง สุขภาพ พลังงาน โทรคมนาคม และขนส่ง และ AI ที่อาจต้องแจ้ง จดทะเบียน หรือขออนุญาตก่อนใช้งาน
ใช้บังคับนอกอาณาเขต – ครอบคลุมการพัฒนาและใช้งาน AI ที่ส่งผลต่อบุคคลในไทย แม้ดำเนินการในต่างประเทศ และผู้ให้บริการต่างชาติที่ให้บริการผู้ใช้ไทยต้องแต่งตั้งผู้ประสานงานหรือตัวแทนในประเทศ
หน้าที่ของผู้นำ AI ไปใช้ (deployer) – ต้องบริหารความเสี่ยง มีบุคลากรกำกับดูแล เก็บบันทึกการทำงานอย่างน้อย 6 เดือน และรายงานความเสี่ยงที่ไม่คาดคิด
ความโปร่งใสของเนื้อหาจาก AI – ผู้พัฒนาระบบสร้างภาพ เสียง หรือวิดีโอต้องฝังเครื่องหมายที่เครื่องอ่านได้ ส่วนเนื้อหา AI ในบริบทอ่อนไหว เช่น การเลือกตั้ง การลงทุน หรือการแอบอ้างบุคคล ต้องเปิดเผยว่าสร้างหรือดัดแปลงโดย AI และแพลตฟอร์มต้องมีช่องทางร้องเรียนและแสดงป้ายกำกับ
ความรับผิดโดยเคร่งครัด – ความรับผิดร่วมสำหรับความเสียหายจาก AI โดยไม่ต้องพิสูจน์เจตนาหรือความประมาท ข้อยกเว้นจำกัดเพียงเหตุสุดวิสัย การกระทำของผู้เสียหายเอง หรือการปฏิบัติตามคำสั่งเจ้าหน้าที่
การบังคับใช้ – ค่าปรับทางปกครอง 1–5 ล้านบาท และในกรณีไม่ปฏิบัติตาม หน่วยงานอาจขอให้ศาลสั่งระงับบริการ เรียกคืนผลิตภัณฑ์ หรือสั่งผู้ให้บริการอินเทอร์เน็ตปิดกั้นการเข้าถึง
กลไกส่งเสริม – มีกระบะทราย (sandbox) สำหรับทดสอบ AI ในภาคที่มีการกำกับ และให้คณะกรรมการระดับชาติกำหนดได้ว่าบริการ AI ที่มีความสำคัญระดับชาติต้องประมวลผลข้อมูลในประเทศ
ข้อแลกเปลี่ยนที่ต้องชั่งน้ำหนัก
ความชัดเจนกับความยืดหยุ่น รายละเอียดสำคัญหลายส่วน เช่น รายการ AI ความเสี่ยงสูงหรือ AI ที่ต้องขออนุญาต จะกำหนดผ่านพระราชกฤษฎีกาและประกาศของคณะกรรมการในภายหลัง แนวทางนี้เปิดให้ปรับตามเทคโนโลยีได้เร็ว แต่ก็ทำให้ผู้ประกอบการยังประเมินภาระการปฏิบัติตามได้ไม่ครบจนกว่ากฎหมายลำดับรองจะออก
การคุ้มครองผู้เสียหายกับต้นทุนนวัตกรรม หลักความรับผิดโดยเคร่งครัดช่วยให้ผู้ได้รับความเสียหายไม่ต้องแบกภาระพิสูจน์ความผิดในระบบที่ซับซ้อนและไม่โปร่งใส แต่ในมุมของผู้พัฒนาและผู้ใช้ AI รายเล็ก หลักนี้อาจเพิ่มต้นทุนประกันความเสี่ยงและทำให้ลังเลที่จะนำ AI มาใช้ จุดสมดุลจะขึ้นอยู่กับว่าความรับผิดถูกกระจายระหว่างผู้พัฒนา ผู้ให้บริการ และผู้นำไปใช้อย่างไร
อธิปไตยข้อมูลกับการเข้าถึงเทคโนโลยี การเปิดช่องให้กำหนดการประมวลผลข้อมูลในประเทศสำหรับบริการสำคัญ สอดคล้องกับการลงทุนดาต้าเซ็นเตอร์ในไทยที่เพิ่มขึ้นมาก แต่ Tilleke ชี้ว่าข้อกำหนดนี้อาจหมายถึงการลงทุนโครงสร้างพื้นฐานในประเทศเพิ่มเติมสำหรับผู้ให้บริการ ซึ่งเป็นต้นทุนที่ต้องนำมาชั่งน้ำหนักควบคู่กัน
ใครเป็นผู้กำกับ ร่างฉบับนี้อ้างถึง "หน่วยงานกำกับ" และคณะกรรมการวางแผน AI ระดับชาติ โดยบทวิเคราะห์ของ Tilleke ไม่ได้ระบุชื่อหน่วยงานกำกับถาวร คำถามเรื่องความพร้อมของหน่วยงานกำกับจึงเชื่อมโยงกับผลจัดอันดับ IMD ที่ให้ไทยอยู่อันดับ 59 ด้านภาวะผู้นำภาครัฐ
เทียบกับแนวทางสากล
แนวคิดกำกับตามความเสี่ยงคล้ายกับกฎหมาย AI ของสหภาพยุโรป (EU AI Act) ซึ่งหลายประเทศใช้เป็นจุดอ้างอิง ขณะที่บางประเทศในภูมิภาค เช่น สิงคโปร์ เน้นกรอบแนวปฏิบัติและเครื่องมือทดสอบแบบสมัครใจ ทางเลือกของไทยจึงอยู่ระหว่างสองแนวทางนี้ คือมีกฎหมายบังคับเป็นแกน แต่ฝากรายละเอียดไว้กับกฎหมายลำดับรองและกลไกส่งเสริมอย่าง sandbox
คำถามที่ควรติดตาม
รายการ AI ความเสี่ยงสูงและ AI ที่ต้องขออนุญาตจะครอบคลุมบริการที่คนไทยใช้ทุกวันมากน้อยเพียงใด
ข้อกำหนดเครื่องหมายเนื้อหา AI จะตรวจสอบและบังคับใช้กับแพลตฟอร์มต่างชาติได้อย่างไร
ธุรกิจขนาดเล็กและสตาร์ทอัพจะได้รับระยะเวลาปรับตัวหรือแนวทางเฉพาะหรือไม่
ผลการรับฟังความคิดเห็นและร่างฉบับปรับปรุงจะเปลี่ยนสาระสำคัญเหล่านี้หรือไม่
สรุป
ร่างกฎหมาย AI ของไทยพยายามตอบโจทย์สองอย่างพร้อมกัน คือคุ้มครองประชาชนจากความเสี่ยงของ AI และไม่ปิดกั้นการลงทุนและนวัตกรรมที่กำลังเติบโต ผลลัพธ์จะไม่ได้ขึ้นอยู่กับตัวบทเพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นอยู่กับความชัดเจนของกฎหมายลำดับรอง ความพร้อมของหน่วยงานกำกับ และการบังคับใช้อย่างคงเส้นคงวา ซึ่งตัวชี้วัดระดับสากลบ่งว่าไทยยังมีโจทย์ต้องพัฒนาในด้านเหล่านี้
บทวิเคราะห์นี้เรียบเรียงจากเอกสารและรายงานที่เปิดเผยต่อสาธารณะ ณ วันที่ 16 พฤศจิกายน 2569 มีเป้าหมายเพื่ออธิบายประเด็นและทางเลือกเชิงนโยบาย ไม่ได้มีเจตนาสนับสนุนหรือคัดค้านฝ่ายใด สาระของร่างกฎหมายอาจเปลี่ยนแปลงตามกระบวนการพิจารณา
แหล่งที่มา: Tilleke & Gibbins: Thailand Releases New Draft AI Act, Nation Thailand: IMD World Digital and AI Ranking 2026, Nation Thailand: e-Conomy SEA 2026 (ไทย)
ภาพหน้าปก: Igor Omilaev / Unsplash
